Sint Jan de Doper parochiegeschiedenis

Wanneer de eerste kerk in Waalwijk werd gebouwd is niet meer precies te achterhalen. Vast staat dat Waalwijk als plaats met een katholieke kerk in ieder geval al in het jaar 1200 bestond. Het is waarschijnlijk dat er in die tijd al een houten kerkje of kapelletje zal zijn geweest.

De originele akte uit 1233In ieder geval staat het vast dat in 1233 het patronaatsrecht van onze eerste toen nog houten kerk door Hertog Hendrik de Eerste van Brabant -samen met de kerk van Venloon (nu Loon op Zand) en Tilburg- werd overgedragen aan de Abdij van Tongerlo (Zie oorkondeboek van Noord- Brabant, nummer 2885-1263).

Kort tevoren, in 1232, had de hertog van Brabant Waalwijk en Drunen van de edelman Diederik van Altena gekocht. Waalwijk ging daardoor vanaf die tijd tot het Brabantse grondgebied behoren. Besoyen, dat net als Waalwijk tot het jaar 1559 onder het bisdom van Luik viel, hoorde bij het land van Altena en bleef Hollands grondgebied. Als parochie hoorden Besoyen en Waalwijk, hoewel ze formeel in twee verschillende landen lagen, ook na 1233 onverbrekelijk bij elkaar: Het kerkgebouw lag vanaf die tijd in Waalwijk op Brabants gebied maar Besoyen bleef bij Holland horen.

Een tekening van de kerk in 1578De eerste stenen kerk, die in de buurt van de haven lag, werd waarschijnlijk grotendeels vernield door de Sint-Elizabethsvloed op 16 november 1421. De norbertijnen van Tongerlo, die de supervisie over de parochie voerden, besloten rond 1450 een nieuwe kruiskerk te bouwen. In 1470 verrees op dezelfde plaats een nieuwe kerk in laatgotische stijl die werd toegewijd aan Sanct. Johannes Baptist (in de volksmond Sint- Jan de Doper). De basis ervan is nu nog te bewonderen in een monument en maquette voor de huidige kerk en aan de haven. Deze kerk is het oudste monument in onze gemeente.

In 1566 begonnen de Calvinisten tegen de echte en vermeende misstanden in de katholieke kerk in opstand te komen. Tijdens de zogenaamde beeldenstorm werden de meeste katholieke kerken geplunderd waarbij de ‘afgodenbeelden’ werden vernield. Ook de kerk van Sint Jan in Waalwijk moest het ontgelden; de pastoor werd verjaagd en de kerk werd geplunderd.

De in 1987 opgegraven fundamenten van de in 1566 verwoeste torenIn 1580 werd ‒ tijdens één van de beruchte rooftochten van de Hollanders, die tegen Alva in opstand waren gekomen ‒ de kerk grotendeels door brand verwoest. De kerktoren werd in puin geschoten. De kerkklokken en kerksieraden werden ontvreemd. Een foto van de opgegraven fundamenten van de toren staat hiernaast afgebeeld.

Een landkaart van Waalwijk uit 1624In de tachtigjarige oorlog werd onze parochie het middelpunt van de strijd tussen de Spaanse troepen en het Hollandse leger, onder leiding van de latere stadhouder Frederik Hendrik. Waalwijk werd tijdelijk een door dijken beveiligde vesting, waar de troepen gelegerd waren; troepen die enige tijd later Breda en ook Den Bosch zouden aanvallen en ontzetten. De soldaten brachten de pest mee die talloze Waalwijkers het leven kostte.

In 1617 werd op initiatief van Jan van Leefdael, Heer van Waalwijk, de in 1580 verwoeste kerk herbouwd, maar toen in 1629 de troepen van Frederik Hendrik ook Den Bosch op de Spanjaarden hadden veroverd, werd de toen nog katholieke kerk van Sint- Jan van Waalwijk door de protestanten, onder leiding van hun dominee, belaagd om deze te kunnen bezetten.

Een tekening van de na de beeldenstorm herbouwde kerkNa het einde van de tachtigjarige oorlog werd in 1648 de vrede van Munster getekend en werd het kerkgebouw formeel door Schout Cornelis Buys aan de protestante overwinnaars overgedragen. Voor de parochie van St. Jan betekende dit tevens een tweedeling: in het Hollandse Besoyen en het Brabantse Waalwijk mocht de katholieke godsdienst niet langer worden uitgeoefend. De verslagen katholieken konden vanaf die tijd alleen nog in achteraf gelegen noodvoorzieningen, zogenaamde schuilkerken ‒ ook wel schuurkerken genoemd ‒ hun geloof belijden. Achter de huidige pastorie, Grotestraat 285, werd de eerste schuurkerk in Waalwijk gebouwd en in 1672 in gebruik genomen. Deze brandde 13 jaar later samen met de pastorie tot de grond toe af maar werd snel daarna op dezelfde plaats herbouwd. In de tuin van onze huidige pastorie zijn enkele restanten van de fundamenten nog zichtbaar.

Een gravure van de Waterstaatskerk uit 1850Na 1798, in de zogenoemde Franse tijd, kwam er weer vrijheid van godsdienst en mochten de katholieken weer eigen kerken bouwen. Ook nadat de Franse invloed na de slag bij Waterloo voorgoed voorbij was bleef dit zo. Wel werd in die tijd, uit angst voor de protestantse reacties, de bouw van katholieke kerken in onze regio aan strenge regels gebonden. Het departement van Waterstaat, dat in die tijd ‒ onder de regie van Willem I ‒ een dominante invloed had op de gehele inrichting van ons land, ontwierp een uniforme, klassieke en sobere stijl van kerken, die heel toepasselijk waterstaatskerken werden genoemd. Ook in Waalwijk werd in 1829, ‒ net als rond die tijd in Waspik, Udenhout en Woudrichem ‒, door de parochie zelf een nieuwe kerk gebouwd die alle kenmerken van een waterstaatskerk had. Deze kerk stond op de plaats van onze huidige kerk.

Al in de tijd van de schuurkerk was er sprake van een bloeiend muziekleven in de Sint- Jan. De eerste vermelding van een zangkoor dateert uit 1761. In het bestek van een verbouwing van de schuurkerk was al sprake van een ‘sangersplaats op het balkon’. In 1860 werd de liedertafel ‘Tot oefening en vermaak’ opgericht, die daarmee tot een van de vijf oudste zangverenigingen behoort.

In 1851 werd Besoyen, na meer dan 600 jaar met Waalwijk een parochie te hebben gevormd, een zelfstandige parochie onder de naam Maria Onbevlekt Ontvangen en korte tijd later kregen ook zij hun eigen waterstaatskerk.

De martelaren van de congregatie van ScheutNa 1870 richtte de aandacht van de katholieke kerk in ons land zich meer en meer op de verspreiding van het geloof. Ook in de Sint-Jansparochie stond de missie volop in de belangstelling. Vanuit Waalwijk trokken veel missionarissen naar verre landen om het geloof te verspreiden.

De bekendste Waalwijkse missionaris is ongetwijfeld Andreas Zijlmans. Hij werd omwille van zijn geloof in China op 22 augustus 1900 vermoord. Samen met twee van zijn medepaters werd hij in zijn kerk in Midden- Mongolië levend verbrand. Het nieuws kwam voor alle mensen in Waalwijk en omstreken als een geweldige klap, vooral ook omdat door zijn reisbrieven, die in de ‘Echo van het Zuiden’ werden geplaatst, iedereen de gebeurtenissen in China meerdere jaren op de voet had gevolgd. In Nijmegen werd een standbeeld van de eveneens in China vermoorde bisschop Hamers geplaatst met op de sokkel een plaquette van Andreas Zijlmans. In Waalwijk zelf herinnert alleen de naam van de gelijknamige scoutinggroep en een straatnaam nog aan zijn marteldood.

Door de groei van de gemeente Waalwijk en de sterk groeiende gelovigheid werden de kerken in Waalwijk al snel te klein en werden vervangen door nieuwe, grotere kerken. Vooral de nieuwe kerk van Johannes de Doper, die tussen 1923 en 1925 werd gebouwd en die geïnspireerd was op de Aya Sophia in Constantinopel, werd in de hele regio met enthousiasme en bewondering begroet.

De in 1879 geschonken kazuifels van goud lakenVier relatief grote Waalwijkse kerken waren, op het hoogtepunt van het zo genoemde Rijke Roomse Leven in de eerste helft van de vorige eeuw dikwijls nog te klein. Er werd zelfs een vijfde (Bernadettekerk) gebouwd en de Antoniuskerk werd opnieuw, maar nu veel groter en moderner, gebouwd. Maar in de zestiger jaren van de vorige eeuw keerde het tij. Het geloof, dat in de zeven achterliggende eeuwen altijd een steun was geweest voor de mensen bij hun gevecht voor een beter bestaan werd in de tweede helft van de vorige eeuw steeds meer een privéaangelegenheid. Het kerkbezoek liep vanaf de zestiger jaren van de vorige eeuw achteruit. In 2000 werd dan ook het onvermijdelijke besluit genomen tot sluiting van de Mariakerk in Besoyen en de Bernadettekerk in Baardwijk. De Antoniuskerk werd drastisch verkleind.

Schilderij van Ad van BokhovenDe Mariaparochie fuseerde in 2000 met de parochie Sint Jan tot de parochie St. Jan-Maria. Medio 2010 werd de parochie van St. Clemens en de H. Bernadette met deze parochie samengevoegd tot de parochie St. Jan en St. Clemens. Deze parochie bestond slechts twee en een half jaar, want begin januari 2013 vond de fusie plaats met de parochie H. Antonius te Waalwijk en de parochie HH. Theresia en Bartholomeus te Waspik. Hiermee kwam een bloeiperiode van de katholieke kerk in Waalwijk, althans voorlopig, ten einde.